Ród Gnatowsich herbu Łada, osiadły od najdawniejszych czasów w miejscowości Gnaty, parafii Winnica ziemi Zakroczymskiej (Gnaty-Zarazy, Gnaty-Szczepankowo, Gnaty-Gromadze), wywodzi się – jak podaje najdawniejszy Herbarz Rycerstwa Polskiego (Paprocki, 1580 roku) – ze wspólnego pnia rodowego Ładów osiadłych w miejscowości Łady ziemi Zakroczymskiej.

Następujące dane o Gnatowskich zawierają póżniejsze herbarze Niesieckiego, Uruskiego, Bonieckiego oraz „Zapiski herbowe szlachty mazowieckiej” (Czytelnia główna Biblioteki Narodowej w Warszawie):

„... Jak pisze Bielski i Anonymus autor, za Bolesława Wstydliwego w roku 1248 dziedzic dóbr Łada nazwanych, gdy poddanych swoich w polu pańszezyznę robiących objeśdśa, znagła od Jadżwingów (którzy w ten czas po śmierci Konrada księcia Mazowieckiego, wzaz z Litwą kraj pustoszyli) obskoczony wielu bardzo nastrzelał, potem do bliskiego umknąwszy lasu, nalezione myśliwe widły księśęciu Mazowieckiemu pokazał i z nim nieprzyjaciół pogromił, do ucieczki ich przymusiwszy”.

Historia powyższa zdaje się uzasadniać powstanie herbu rycerskiego Łada, który jest (według Paprockiego) odmianą herbu Jastrzębiec a w którym właśnie występują w tarczy strzała i widły po obu stronach podkowy z krzyżem oraz – w koronie szlacheckiej – lew z mieczem.

W następnych okresach czasu poszczególni członkowie rodu Ładów osiaę dali w wielu innych miejscowościach Mazowsza i tu na przełomie XV i XV stoleci przybierali do herbu Łada nazwiska od nazwy posiadanych majętności. Tak utworzyły się nazwiska szlacheckie: Bieńkowski, Bogdanowicz, Borzymowski, Brodowski, Czarnowski, Czerniakowski, Dobrzyszewski, Gnatowski, Grądzki, Grodzicki, Kłodnicki, Koronowski, Kowalewski, Lipski, Łazowski, Moczarski, Noskowski, Proszkowski, Radoński, Skrzyński, Służewiecki, Sobolewski, Sznerżyński, Wąsowski, Zabłocki, Zaleski, Zawistowski.Wszyscy – herbu Łada.

Najdawniejsz e żródło o gałęzi rodowej Ładów osiadłych w Gnatach ziemi Zakroczymskiej („Zapiski herbowe szlachty mazowieckiej”) wymłeniaja imiennie w okresie lat 1453 – 1537 ponad dwudziestu przedstawicieli tego rodu, począwszy od Nyemerzy (Niemiry) herbu Łada de Gnathy, pod datą 22.II.1453 r. Nie bez podstawy zatem nazwał Paproski w roku 1580 (Herbarz Rycerstwa Polskiego) Gnatowskich starodawnym domem szlacheckim.

W epoce Jagiellońskiej wielu Gnatowskich osiedliło się na ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej: na Wołyniu, Podolu, Kijowszczyżnie i do ostatnich czasów utrzymało się na wysokim poziomie ziemiańskima. Z tej gał – zi pochodzi ksiądz prałat Jan Gnatowski (Jan Łada) pisarz, redaktor i publicysta, zmarły po pierwszej wojnie żwiatowej.

Według herbarza Bonieckiego – piętnastu Gnatowskich pisało się z ziemią Zakroczymską na elekcję króla Augusta Mocnego, a mianowicie: Kazimierz, Michał, dwóch Walentych, dwóch Janów, dwóch Adamów, dwóch Szymonów, Fabian-Tomasz, Jerzy, Paweł, Stanisław i Stefan.

Maciej i Wawrzyniec, komornik ziemski i sędzia kapturowy zakroczymski podpisali z ziemią zakroczymską elekcję króla Stanisława-Augusta.

Jedna z linii rodu Gnatowskich, szczególnie nas interesująca, z mieszkiwała w Zalesiu parafii Przewodowo powiatu pułtuskiego. Brak jest danych dokumentalynch o początku osiedlenia się Gnatowskich w Zalesiu, jedynie według wersji ustnej, pochodzącej od Władysława Gnatowskiego, zmarłego w 1894 roku, dziadka niżej podpisanego Bronisława Gnatowskiego, był on – Władysław-Michał Gnatowski – dziewiątym pokoleniem swego rodu, osiadłym na Zalesiu.

Dane dokumentalne o tej linii Gnatowskich, zaczerpniete z odpisów aktów księgi metrykalnej Nr 877 parafii Przewldowo, za okres lat 1696 do 1776, przechowywanej w Archiwum Diecezjalnym w Płocku, przedstawiają się jak następuje: Stefan Gnatowski urodzony około 1666 roku, zmarły 14.VIII.1726 roku, i jego żona Teresaę urodzona około 1676 r., zmarła 19.V.1743 roku.

1. Marianna, ur.5.I.1698 r., zmarła 24.XII.1718 r.,
2. Franciszek, ur.25.III.1700 r.,
3. Kazimierz, ur.29.II.1704 r., zm. 17.V.1712 r.,
4. Paweł, ur.25.III.1708 r., zm.17.VIII.1775 r.,
5. Walerian, ur.13.IV.1713 r.

Uwaga: Wymieniony wyżej Walerian Gnatowski, występujący w aktach urodzenia swoich bratanków Michała (1743 r.) i Tomasza (1755 r.) jako ich chrzestny ojciec, figuruje tam jako burgrabia ziemi Zakroczymskiej. W herbarzu Uruskiego („Rodzina” – Herbarz szlachty polskiej) tenże Walerian Gnatowski figuruje jako komornik ziemski i sędzia kapturowy zakroczymski, a syn jego Błaźej jako żupnik, wiceregent i w latach 1778-1794 jako burgrabia zakroczymski.

1. Antoni, ur.14.I.1732 r., zm.21.I.1732 r.,
2. Ludwik, ur.24.VIII.1733 r., zm.20.V.1759 r.,
3. Franciszek, ur.26.VIII.1736 r.,
4. Marianna-Matylda, ur.1.IV.1742 r.,
5. Katarzyna, ur.18.IV.1745 r.,
6. Tomasz, ur.28.XII.1755 r.

1. Michał, ur.29.IX.1743 r.,
2. Mikołaję ur.6.XII.1745 r.,
3. Benedykt, ur.18.II.1750 r.,
4. Joachim-Józef, ur.2.IX.1752 r.,
5. Antonina, ur.28.V.1755 r.,
6. Rozalia, ur.20.VIII.1763 r.

Na tym kończą się interesujące nas dane o rodzinie Gnatowskich z Zalesia, zawarte w księdze metrykalnej Nr 877 z lat 1696 – 1776 parafii Przewodowo, przechowywanej w Archiwum Diecezjalnym w Płocku. Dane te mogą być o tyle niepełne, że –jak informuje kierownik tego archiwum, ks. T. Zebrowski – w księdze brak jest kilku środkowych kart.

Wszystkie akta z tego okresu pisane są po łacińie. Przy nazwiskach zarówno osób głównych (Gnatowskich) jak i występujących w charakterze świadków lub rodziców chrzestnych (Zaleskich, Kesickich, Pomaskich, Dębowskich, Dziedzickich, Ostaszewskich, Obidzińskich, Kołakowskisch, Mostowskich i pozostałych) oznaczeono ich szlachecki stan przez dodawanie określeń „nobilis” lub „Generosus”. W aktach późniejszych, od 1808 roku, o których niżej mowa, wymienione łacińskie określenia zastąpiono określeniem polskim – „urodzony(a)”.

Nie zachowała się ani w kancelarii parafialnej Przewodowa ani w Archiwum Diecezjalnym w Płocku księga metrykalną z okresu lat 1777-1807 wobec czego nie można, niestety, na tej drodze ustalić, który z synów Franciszka i Magdaleny Gnatowskich lub synów Pawła i Marianmy Gnatowskich był dalszym ogniwem interesującej nas linii Gnatowskich z Zalesia. Stąd luka w rodowodzie o jedno lub dwa pokolenia.

Na podstawie ksiąg metrykalnych po roku 1807 i wypisów z tychże, otrzymanych od Proboszcza parafii Przewodowo, księdza Szczepańskiego, a dotyczących rodziny Gnatowskich z Zalesia, ustalono co następuje:

I. 25.IX.1831 r. zmarł w wieku lat 44 Stanisław Gnatowski, mąż Anieli ze Szczepkowskich, urodzony – jak z tego wynika – około roku 1787, który był więc synem jednego z synów Franciszka lub Pawła Gnatowskich, a potomkiem w prostej linii wymienionego na wstępie Stefana Gnatowskiego.

1. Władysław-Michał, ur.29.IX.1821 r. (zm.25.V.1894 roku),
2. Piotr-Aleksander, ur.29.IV.1824 r.,
3. Mikołaj-Mateusz, ur.9.VIII.1827 r.,
4. Franciszka, ur.8.III.1819 r.,
5. Katarzyna-Petronela, ur.29.IV.1830 r.

1. Aleksander-Teofil, ur.27.II.1855 r. (zm.13.XI.1919 r.),
2. Stanisław,
3. Ludwika (zamężna Ołdakowska),
4. Bronisława (zamężna Nałęczowa),
5. Józefa (zamężna Ostrowska).

1. Bronisław, ur.28.XI.1885 r.,
2. Walery, ur.1893 r. (zm. w USA w 1963 r.),
3. Henryk, ur.1897 r.,
4. Albin, ur.1905 r. (zm. 1945 r.),
5. Maksyma, zam.Ważyńska, ur.1888 r. (zm.1937 r.),
6. Czesława, zam. Stępniewska, ur.1890 r.,
7. Bronisława, ur.1901 r.

Wieź Zalesie, niegdyś posiadłość rodziny Zaleskich, przeszła (najprawdopodobniej drogą mariażu) w posiadanie Gnatowskich. W latach 1698 i 1700 dwoje członków rodziny Zaleskich (Valentinus Zaleski i Eva Zaleska) występują w metrykach rodziny Gnatowskich. Z biegiem czasu, na skutek działów rodzinnych i stopniowego ubożenia, Zalesie uległo podziałowi i rozdrobnieniu, jednakże do ostatnich czasów pozostająca w posiadaniu Gnatowskich część Zalesia figurowała w katastrach podatkowych jako ziemia dworska, w odróżnieniu od pozostałej części drobnoszlacheckiej.

Około roku 1880 wymieniony wyżej Władysław-Michał Gnatowski (dziadek niżej podpisanego) wraz z dorosłymi i dorastającymi dziećmi opuścił Zalesie, przenosząc się do nowonabytej parowłókowej posiadłości w Prusinowicach, pow. Pułtuskiego.

Sporządził Bronisław Gnatowski
Warszawa, d.l.VII.1963 r.